Dünyayı kasıp kavuran Labubu çılgınlığı, koleksiyon dünyasında adeta fırtına estiriyor. Hong Konglu sanatçı Kasing Lung tarafından yaratılan Labubu, sivri dişli ve uzun kulaklı küçük bir canavar figürü olarak ilk kez bir hikâye kitabında hayat buldu. Ancak bugün Labubu, ünlülerin ve hayranların benimsediği küresel bir tasarım oyuncağı fenomenine dönüşmüş durumda. Özellikle sosyal medyayı esir alan bu sevimli figür benim de radarıma takılmış oldu. Peki, bu sevimli canavar neden bu kadar seviliyor? Onu benzersiz kılan pazarlama stratejileri neler ve altında hangi psikolojik etkenler yatıyor? Gelin, bu soruların cevaplarını birlikte araştıralım.

Nereden Çıktı Bu Labubu?

Labubu, Çin merkezli Pop Mart şirketinin dünya çapında popülerleşen tasarımcı oyuncağıdır. “The Monsters” adlı seri kapsamında üretilen Labubu, tüylü gövdesi, testere dişleri ve muzır gülümsemesiyle ilk bakışta tuhaf bir sevimliliğe sahiptir . 2015’te tasarlanan bu karakter, 2019’da Pop Mart ile iş birliği yaptıktan sonra geniş kitlelere ulaşmaya başladı. Özellikle 2024’te Blackpink grubundan Lisa’nın çantasında Labubu anahtarlığıyla görüntülenmesi, Asya’da büyük bir trendin fitilini ateşledi. Kısa sürede Rihanna ve Cher gibi ünlüler de Labubu tutkusunu paylaşmaya başladı; hatta oyuncak, bazı film tanıtımlarında Javier Bardem gibi yıldızlarla birlikte boy gösterdi.

Sonuç olarak Labubu, Asya’dan Avrupa’ya, Amerika’dan Orta Doğu’ya kadar geniş bir coğrafyada koleksiyonerlerin peşine düştüğü bir fenomen haline geldi. Öyle ki Almanya’daki ilk Pop Mart mağazasının açılışında yüzlerce hayranın küçük dişli Labubu figürünü almak için kuyruk oluşturduğu bildirildi.

Neden Bu Kadar Seviliyor?

Labubu’nun bu denli sevilmesinin arkasında eşsiz bir cazibe kombinasyonu bulunuyor. Tasarım olarak “çirkin ama sevimli” bir çizgide olması, onu görenlerde merak uyandırıp kalpleri kazanıyor. New York Magazine yazarı Liza Corsillo, oyuncağın cazibesinin “tarifi zor bir sevimlilik – biraz çirkin ama kucaklanası, şeytani bir sırıtışı var – ve buna ek olarak sürpriz faktörü ile kıtlık duygusundan” kaynaklandığını belirtiyor. Gerçekten de ilk bakışta tuhaf bulunan Labubu, insanlar ona baktıkça giderek daha sevimli görünmeye başlıyor. Üstelik birçok kişi için bu oyuncak, çocukluk nostaljisini canlandıran ve belirsiz dünyada huzur veren bir konfor objesi haline gelmiş durumda. Piyasaya sunulan ürünler 15 yaş altına uygun olmadığı notuyla, aslında doğrudan yetişkin koleksiyonerlere hitap ediyor. Uzmanlar, Labubu’nun başarısında “herkesin istediği bir trend parçası olmasının” payını vurguluyor; kalabalıkların ilgisi bir ürünü daha da çekici hale getiriyor. Ayrıca bu oyuncaklar görece uygun fiyatlı birer “erişilebilir lüks” olarak görülüyor ve yetişkinlere kendi kimliklerini güvenli bir şekilde ifade etme imkânı sunuyor. Bir Mintel trend analisti, “Oyuncaklar nostaljik bir değer taşıyor, öngörülmez bir dünyada konfor sağlıyor ve artan hayat pahalılığı döneminde küçük de olsa bir lüks hissi veriyor” diyerek Labubu gibi ürünlerin popülerliğini açıklıyor.

Bir Pazarlama Harikası

Labubu’nun küresel başarısının ardında, Pop Mart’ın dahice pazarlama ve satış stratejileri yatıyor. En belirgin strateji, kör kutu (blind box) yöntemi. Labubu figürleri çoğunlukla kapalı kutularda, içerisindeki karakteri görmeden satılıyor. Koleksiyonerler hangi modeli alacaklarını bilmedikleri için, istedikleri karakteri bulana dek tekrar tekrar satın alma eğilimine giriyorlar. Pop Mart ayrıca her seride çok nadir “gizli” figürler saklayarak merak unsurunu zirveye çıkarıyor. Bu belirsizlik ve yapay kıtlık, tüketicide hem heyecan yaratıyor hem de ürünü daha arzu edilir kılıyor. Örneğin bazı özel Labubu tasarımları yalnızca 72 kutuda bir çıkacak şekilde üretiliyor ve bu nadir parçayı bulma ihtimali koleksiyoncuları adeta bir piyango çekilişi heyecanıyla mağazalara çekiyor.

Bunun yanı sıra Pop Mart, sınırlı sayıda ve temalı koleksiyonlar stratejisini benimsiyor. Her yeni Labubu serisi farklı bir tema veya iş birliği ile sunuluyor. Örneğin, 2024 sonunda Coca-Cola markasıyla ortaklaşa hazırlanan özel bir Labubu serisi piyasaya çıktı; 2025’te ise ünlü One Piece anime karakterleriyle “The Monsters” figürleri birleştirilerek koleksiyoncuların beğenisine sunuldu. Hatta Paris’teki Louvre Müzesi mağazasında sadece oraya özel tasarlanmış Labubu figürleri satışa sunularak markanın kültürel sahnedeki varlığı pekiştirildi. Bu tür yaratıcı iş birlikleri ve temalar, hayran kitlesini sürekli canlı tutuyor.

Sosyal medya ve ünlü etkisi de Labubu pazarlamasında önemli bir yer tutuyor. Instagram ve TikTok gibi platformlarda Labubu kutu açılımı videoları viral olarak milyonlarca izlenme alıyor; hayranlar yeni edindikleri figürleri sergileyerek bir topluluk duygusu oluşturuyor. Ünlülerin paylaşımları ve halka açık etkinliklerde Labubu’nun görünmesi, ürüne olan talebi katlanarak artırıyor. Örneğin, bazı ülkelerde mağaza açılışlarında Labubu almak isteyen hayranların uzun kuyruklar oluşturması ve ürün tükendiğinde yaşanan izdihamlar manşetlere yansıdı. Bu yoğun ilgi karşısında, Pop Mart’ın 2024 yılı ilk yarı raporuna göre sadece Labubu serisinden elde edilen satışlar 6,3 milyar Çin yuanını (yaklaşık 870 milyon ABD doları) buldu. Böylesine rekor satış rakamları, pazarlama stratejisinin ne denli başarılı olduğunu gözler önüne seriyor.

Bizi Nasıl Etkisi Altına Alıyor?

Labubu çılgınlığının arkasında, pazarlama hamlelerinin ötesinde, insan psikolojisine dair temel dürtüler bulunuyor. Bunların başında sürpriz ve ödül mekanizması geliyor. Kutu içinde saklı bir oyuncak satın alırken belirsizlik yaşamak, tıpkı şans oyunlarında olduğu gibi heyecan verici bir deneyim sunuyor. Kişi her yeni kutuyu açarken beyninde dopamin adı verilen haz kimyasalı salgılanıyor ve bu da tekrar deneme isteğini körüklüyor. Nitekim bazı gözlemciler, Labubu gibi kör kutu oyuncaklarının koleksiyonerlerde mini bir kumar etkisi yarattığını, nadir parçayı bulma ihtimalinin yarattığı heyecanın bağımlılık düzeyine varabildiğini ifade ediyor. The Verge analizinde, ciddi Labubu koleksiyoncuları için asıl değerin oyuncaktan ziyade onu elde etmek için harcanan çaba ve “açılış anındaki heyecan” olduğu vurgulanıyor.

Bir diğer psikolojik etken ise ait olma duygusu ve trendi yakalama isteği. İnsanlar, çevrelerinde herkesin konuştuğu ve sahip olmak istediği popüler bir objeyi edinerek sosyal gruba uyum sağlamayı hedefliyor. Labubu, tam da bu şekilde bir topluluk hissi yaratmış durumda; dünya genelinde hayranlar çevrim içi forumlarda, etkinliklerde bir araya gelerek ortak bir dil geliştirdiler. Bu da koleksiyon hobisini yalnızlıktan çıkarıp sosyal bir deneyime dönüştürüyor. Ayrıca yetişkin koleksiyoncular için Labubu, günlük hayatın stresinden kaçış ve içlerindeki çocuğu yaşatmanın bir yolu. Küçük bir pelüş figüre sahip olmak, ofis masasında onu sergilemek ya da evde koleksiyonuna bakmak birçok kişiye neşe ve rahatlama sağlıyor.

Son olarak, Labubu’nun “çirkin tatlı” (ugly-cute) estetiği de psikolojik bir çekim yaratıyor. Bu tarz tasarımlar, insanlar tarafından ilginç bir şekilde sevimli bulunabiliyor. Zira alışılagelmiş sevimlilik kalıplarını kıran Labubu, görende koruma ve sahiplenme duygusunu tetikleyebiliyor. Tuhaf görünümüyle dikkat çekip ardından sıcak bir sempati uyandırması, birçok kişinin Labubu’ya bağlanmasına yol açıyor. Bu zıtlık ironik bir cazibe unsuru olarak karşımıza çıkıyor.

Her Yönüyle Bir Başarı Hikayesi.

Sonuç olarak, Labubu fenomeni başarılı pazarlama taktikleri ile insana dair duyguları aynı potada eriterek dünya çapında bir popülerlik kazandı. Sürpriz unsuru, sınırlı bulunurluk, nostalji, sosyal medya etkisi ve “çirkin ama sevimli” tasarım gibi etkenler bir araya gelerek tüketicilerin kalbini fethetti. Bakıldığında, Labubu çılgınlığının arkasında koleksiyon yapma tutkusundan topluluk duygusuna, ödül mekanizmalarından kaçış arayışına kadar pek çok motivasyonun harmanlandığını söyleyebiliriz. Bu global çılgınlığın ne kadar süreceği bilinmez, ancak Labubu şimdiden çağımızın dikkat çekici tüketici ve popüler kültür olgularından biri haline gelmiş durumda.

The post dünyayı Saran Fenomen Labubu appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Dün akşam elimde telefonla, YouTube’da peş peşe izlediğim, uzun süredir takip ettiğim bir yayıncının video kesitlerine dalmışken, birden aklıma bu kişinin hayatını kaybetmiş olabileceği ihtimali geldi. Kaybı ölüm üzerinden düşündüğümde, kedim Sigmund hariç, bugüne kadar pek gözyaşı döktüğüm söylenemez. Ama bu düşünce boğazımı düğümledi — hem de hiç beklemediğim bir şekilde.

Kaybetmek üzerine düşünmeye başladığımda fark ettim ki, aslında bizi sarsan şey çoğu zaman bir “şeyi” kaybetmek değil; onunla bağdaştırdığımız hissi, bize iyi gelen bir duyguyu veya bir ihtiyacımızı besleyen kaynağı yitirmek oluyor.

Sigmund, benim için masumiyetin sembolüydü. Bahsettiğim yayıncı, eğlenceyi temsil ediyor olabilir. Başka bir kayıp, aidiyet hissinin kaybına denk geliyor olabilir. Aslında her biri, farklı bir duygusal ihtiyaca temas ediyor.

John Bowlby’nin bağlanma kuramına göre, insanlar yalnızca nesnelere ya da kişilere değil; onların temsil ettiği güven, aidiyet ve sevgi gibi soyut değerlere de bağlanır. Dolayısıyla bir kişinin kaybı, onunla birlikte ruhsal bir desteğin, bir aynalanma alanının, bir kimlik unsurunun da kaybı olabilir.

Bu noktada önemli bir kavramla karşılaşırız: simgeyleşmiş nesne kaybı. Nesne, burada yalnızca fiziksel bir varlık değil, duygusal bir işlev taşır. Sigmund Freud’un “Yas ve Melankoli” (1917) adlı makalesinde ifade ettiği gibi, yas süreci yalnızca bir kişiyi değil, onun temsil ettiği içsel temsili de içerir. Bu nedenle bir evcil hayvanı, bir sanatçıyı, bir çocukluk anısını ya da bir alışkanlığı yitirmek de derin bir yas tepkisini tetikleyebilir.

Nitekim beslenmeyi hayatta kalmakla ilişkilendirirsek, her kayıp da ruhumuzun ya da benliğimizin onaylayamadığı bir eksiklik hâlinde, varoluşumuzu tehdit eden bir duruma dönüşüyor. Ve bu durum, bize — dolaylı da olsa — kendi ölümümüzü hatırlatan bir anımsatıcıya dönüşüyor. Sessiz ama derin bir nota gibi, içimizde çalıyor.

The post Kaybedilen Asıl “Şey” appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Bazı insanların gözünde dağ gibi büyüyen bir sorun, bir başkası için ufak bir pürüz olarak kalabilir. Örneğin, topluluk önünde konuşma fikri kimileri için kabusa dönüşürken, kimileri için heyecan verici bir deneyim olabilir. Buradan çıkarabileceğimiz önemli sonuu Problemler tek başına bir zorluk taşımaz; bir problemin ne kadar zor olduğu, onu karşılayan kişiye göre değişir gibi düşünebiliriz. Hem günlük yaşam deneyimleri hem de bilimsel araştırmalar, zorluğun öznel (kişiye bağlı) bir deneyim olduğunu göstermektedir.

Olaylar Değil, Onlara Verdiğimiz Anlam

Antik filozoflar arasında kabul gören bir gçrüş olarak, bir durumun zorluğunu belirleyen şeyin, olayın kendisinden ziyade bizim ona bakış açımız olduğunu kabul edebiliriz. Örneğin Stoacı düşünür Epiktetos “İnsanlara rahatsızlık veren, olayların kendisi değil, onlara yükledikleri anlamdır” diyerek bu gerçeğin altını çizmiştir. Yüzyıllar sonra Shakespeare de Hamlet’te “İyilik veya kötülük diye bir şey yoktur; düşüncelerimiz onu öyle yapar” diyerek algının belirleyici rolünü dile getirmiştir. Bu tarihi sözler, bir problemin etkisinin veya zorluğunun, bizim perspektifimize göre şekillendiğini ifade edebilir. Modern psikolojide de bu fikir yankı bulmaktadır: Bilişsel davranışçı terapi kuramcıları, duygusal tepkilerimizin büyük ölçüde olayları yorumlama şeklimizden kaynaklandığını belirtir. Kısacası, başımıza gelen bir sorun karşısında ne hissettiğimiz, soruna atfettiğimiz anlama bağlıdır.

Zorluk mu, Fırsat mı?

Psikolog Carol Dweck’in “growth mindset” (gelişim odaklı zihniyet) kavramına göre gelişim zihniyetine sahip kişiler, karşılaştıkları zorlu durumları tehdit olarak değil, öğrenme ve büyüme fırsatı olarak görülür. Onlar için güçlükler, zayıflıkları ortaya çıkarma riski değil, yeteneklerini geliştirme şansı sunar. Nitekim Dweck şöyle der: “Gelişim zihniyetinde, meydan okumalar tehdit edici değil, heyecan vericidir. Kişi ‘Ya başarısız olursam’ diye düşünmek yerine, ‘İşte büyümek için bir fırsat’ der.” Bu bakış açısı, zorluğun doğasını tamamen değiştirir. Aynı durum, sabit zihniyete sahip birine ürkütücü gelirken, gelişim zihniyetindekine heyecan verici gelebilir. Dolayısıyla, zihniyetimizi değiştirmek, bir problemi nasıl deneyimlediğimizi değiştirebilir.

“Yapabilirim” Demenin Gücü

Bir problemin zor olup olmadığı konusundaki yargımızı etkileyen en önemli psikolojik faktörlerden biri de öz-yeterlilik inancımızdır. Öz-yeterlilik, kişinin belli bir görevi başarma konusundaki kendi yeteneğine olan inancı anlamına gelir. Albert Bandura’nın çalışmalarına göre, kendine güveni yüksek (öz-yeterliliği güçlü) bireyler zorlayıcı problemleri çözülmesi gereken görevler olarak görür; bu kişiler, güçlükleri “üstesinden gelinebilir” olarak algılar ve sebat eder. Örneğin, özgüveni yüksek bir öğrenci zor bir matematik sorusunu başarıyla çözülebilecek bir bulmaca gibi değerlendirir. Buna karşılık, öz-yeterlilik düzeyi düşük olanlar zor görevleri yeteneklerinin ötesinde, başa çıkılamaz engeller olarak görme eğilimindedir. Bu kişiler, problemi ilk anda “yapamam” diyerek zihinsel olarak büyütebilir, bu da gerçekten de başa çıkmalarını zorlaştırır. Görüldüğü gibi, “yapabilirim” düşüncesi ile “yapamam” düşüncesi, aynı problemin algılanan zorluğunu tamamen değiştirebilir. Bu nedenle , küçük başarılar kazanarak k
işinin öz-yeterlilik duygusunu artırmanın, zorluklarla daha iyi başa çıkmasına yardımcı olduğu sonucuna varabiliriz.

Deneyim ve Becerilerin Rolü

Her bireyin bilgi birikimi ve beceri düzeyi farklıdır. Bir alanda uzmanlaşmış bir kişi için son derece basit görünen bir görev, o alanda acemi olan bir başkası için içinden çıkılmaz bir sorun olarak görünebilir. Örneğin, on yıllık deneyimli bir bisikletçi için dik bir yokuş heyecan verici bir meydan okuma iken, yeni öğrenen biri için aynı yokuş göz korkutucu olabilir. Görev zorluğu ile kişisel beceri arasındaki denge, burada kritik bir faktördür. Psikolog Mihaly Csikszentmihalyi’nin akış (flow) kuramı bu dengeye dikkat çeker: Bir görev, kişinin beceri düzeyiyle uyumlu bir zorluk içeriyorsa, kişi o işe tam anlamıyla odaklanıp verimli ve keyifli bir “akış” deneyimi yaşayabilir.

Csikszentmihalyi’nin akış modeline göre, bir görevin zorluk derecesi, bireyin becerisiyle dengeli olduğunda ideal deneyim ortaya çıkar. Eğer zorluk, becerinin çok üzerinde kalırsa kişi kaygı ve stres yaşamaya başlar; tersine, eğer görev kişinin becerisinden çok kolaysa sıkıntı ve motivasyon kaybı ortaya çıkar. Akış hali ise zorluk ile becerinin dengede olduğu durumda meydana gelir. Bu model, bir problemin nesnel zorluğunun ötesinde, kişinin o anki yeterlilik düzeyinin ve deneyiminin, yaşanan zorluk hissini belirlediğini ortaya koymaktadır.

Tecrübeler arttıkça, bir zamanlar zor gelen işlerin kolaylaştığını hepimiz fark etmişizdir. Örneğin ilk kez araba kullanan biri için vites değiştirmek veya trafiği takip etmek son derece karmaşık ve zorlayıcıyken, yılların sürücüsü bunları düşünmeden yapar. Deneyim kazanmak, problem karşısında hissettiğimiz zorluğu azaltan en doğal yollarından biridir. Çünkü deneyim, hem becerilerimizi artırır hem de benzer sorunlarla karşılaştıkça özgüvenimizi yükseltir.

Psikolojik Dayanıklılık ve Duygusal Durum

Bir problemin zorluk derecesini belirleyen bir diğer boyut da kişinin psikolojik dayanıklılığı (rezilyans) ve o andaki ruh halidir. Dirençlilik düzeyi yüksek olan bireyler, zor olaylar karşısında daha çabuk toparlanır ve sorunların üstesinden gelmek için içsel bir güç bulurlar. Örneğin, yaşamındaki bir aksilik karşısında dirençli bir kişi kısa sürede çözüm yollarına odaklanabilirken, dayanıklılığı düşük bir kişi aynı durumda kendini çaresiz ve bunalmış hissedebilir. Mayo Clinic’te yayımlanan bir makalede belirtildiği gibi, rezilyans sahibi olmak problemleri tamamen ortadan kaldırmaz; fakat kişinin sorunların “ötesini görmesine” ve stresle daha sağlıklı şekilde başa çıkmasına yardımcı olur. Eğer bir kişi yeterince dirençli değilse, yaşadığı soruna takılıp kalabilir, hatta kendini kurban gibi hissedebilir. Buna karşın dirençli birey, aynı problemle karşılaştığında durumu geçici bir güçlük olarak görüp yaşamına devam etmenin yollarını bulur.

Duygusal durumumuz da algıladığımız zorluğu derinden etkiler. Kaygı bozukluğu ya da depresyon yaşayan bir birey, gündelik işleri bile ezici bir yük gibi algılayabilir. Örneğin depresyondaki bir kişi için sabah yataktan kalkmak dahi büyük bir sorun haline gelebilir; oysa ruh sağlığı yerinde olan biri için bu, üzerinde düşünmeye bile değmeyecek rutin bir iştir. Bu yüzden, zorluk hissi bazen bizim iç dünyamızdaki fırtınaların yansımasıdır. Stresli veya yorgun anlarımızda ufak meseleler bile büyür; sakin ve dengeli olduğumuzda ise en çetin problemler bile üstesinden gelinebilir görünür.

Zorluğu Yönetmek Bizim Elimizde

Özetle, bir problemin zorluğu, problemle değil problemle karşılaşan kişiyle ilgilidir. Bu bilgi, bizi cesaretlendirmeli: Dış koşulları her zaman kontrol edemesek de kendi bakış açımızı, becerilerimizi ve dayanıklılığımızı geliştirebiliriz. Peki, zorluk algımızı dönüştürmek ve problemlerle daha etkili başa çıkmak için neler yapabiliriz? İşte bilim insanlarının ve uzmanların önerdiği bazı yaklaşımlar:

• Bakış açınızı değiştirin: Bir sorunla karşılaştığınızda hemen felaket olarak görmek yerine, onu bir meydan okuma veya öğrenme fırsatı olarak yeniden çerçeveleyin. Unutmayın, zihninizin olaya verdiği anlam duygularınızı şekillendirir. Olumsuz düşünceleri daha gerçekçi ve yapıcı düşüncelerle değiştirmek, duygusal yükü hafifletecektir.

• Gelişim zihniyeti geliştirin: Kendinize “Bu problem bana ne öğretebilir?” diye sorun. Hatalardan ders almayı ve zor görevleri ustalaşılacak birer egzersiz olarak görmeyi alışkanlık haline getirin. Zorluklar karşısında sadece sonucu değil, o süreçte kazanacağınız deneyimi de değerli görün.

• Öz-yeterliliği besleyin: Küçük de olsa adım adım ilerleyin ve başardığınız işleri fark edin. Her başarı, “yapabilirim” duygunuzu pekiştirir. Öz-yeterlilik arttıkça, zorlu görünen görevlerin bile gözünüzde küçüleceğini göreceksiniz. Kendinize, zorluklarla baş edebilecek becerilere sahip olduğunuzu hatırlatın.

• Beceri ve bilgi edinmeye açık olun: Bir problem size zor geliyorsa, muhtemelen o alandaki becerinizi geliştirme fırsatınız var demektir. Yeni şeyler öğrenmek ve pratik yapmak, zorluk eşiğinizi yükseltir. Zorlandığınız konularda eğitim almak veya deneyimli kişilerden tavsiye almak, hem beceriyi hem özgüveni artıracaktır.

• Psikolojik dayanıklılığı artırın: Dayanıklılık, tıpkı bir kas gibi, çalıştıkça güçlenir. Güçlü sosyal destek ağları kurmak, stresle baş etme tekniklerini (nefes egzersizleri, meditasyon, egzersiz vb.) uygulamak ve gerektiğinde profesyonel yardım almak, rezilyansınızı artırır. Unutmayın, rezilyans öğrenilebilir bir beceridir; zamanla, bugün başa çıkılmaz sandığınız sorunların yarın üstesinden gelinebilir hale geldiğini deneyimleyebilirsiniz.

Sonuç olarak, bir problemi “zor” ya da “kolay” yapan şey, büyük ölçüde bizim o probleme hangi gözle baktığımızdır. Bu anlayış, bizi pasif bir şekilde zorlukların insafına bırakmak yerine, içsel gücümüzü ve esnekliğimizi kullanmaya davet ediyor. Problemlerin zorluğu kişiden kişiye değişiyorsa, biz de kendi payımıza düşeni yapıp bakış açımızı, bilgi birikimimizi ve dayanıklılığımızı geliştirerek hayat yolundaki engelleri daha hafif hale getirebiliriz. Böylece, karşılaştığımız meseleleri birer kıymetli deneyim ve büyüme fırsatı olarak görüp ilerlemek mümkün olacaktır.

The post Problemler tek başına bir zorluk taşımaz; bir problemin ne kadar zor olduğu, onu karşılayan kişiye göre değişir gibi düşünebiliriz appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Schadenfreude yani zarardan duyulan sevinç.. Almanca kökenli bu kelime psikoloji literatüründe başkalarının uğradığı zarardan mutlu olma durumunu ifade etmesi ”. Peki, başkalarının yaşadığı zorluklar ve mutsuzluklar üzerinden kendi mutluluğumuzu inşa etmek gerçekten mümkün mü? Eğer mümkünse, bu tür bir mutluluk ne kadar sürdürülebilir ve kalıcı olabilir? Bu yazıda bu soruları farklı açılardan ele almaya çalışacağım

“Schadenfreude”: Başkalarının Mutsuzluğundan Haz Duymak

Leon Festinger’in Sosyal Karşılaştırma Teorisi, bireylerin kendi durumlarını ve başarılarını başkalarıyla kıyaslayarak anlamlandırdığını öne sürer. Bu kıyaslamanın aşağı yönlü olması – yani kendimizi daha kötü durumda olanlarla karşılaştırmamız – kısa vadede egomuza iyi gelebilir. Örneğin, bir iş arkadaşınızın bir projede başarısız olması, “benim başıma gelmedi, demek ki ben daha iyiyim” şeklinde örtük bir mutluluk yaratabilir. Nitekim araştırmalar, insanların bazen empati yapmayı başaramayıp, aksine başkalarının talihsizliklerinden haz duyabildiğini gösteriyor. Özellikle rekabet duygusunun ve kıskançlığın devreye girdiği durumlarda, örneğin çok başarılı veya imrenilen bir kişinin tökezlemesi, çevresindekilere gizli bir sevinç verebiliyor. Bir görüşe göre bu tür duygular, evrimsel açıdan rakipler geride kaldığında kaynakların artacağı ilkel düşüncesiyle bile ilişkili olabilir.

Ancak başkalarının acısından beslenen bu sevinç genellikle uzun sürmez. Kısa süreli bir zafer hissinin ardından çoğu kişi suçluluk veya utanç duyabilir. Araştırmalar, schadenfreude yaşayan bireylerin sonrasında kendilerini kötü hissedebildiklerini, çünkü bu hissin toplumsal normlarla ve vicdanla çeliştiğini göstermektedir. Dahası, bu “başkasının kötü haline sevinme” hali, genellikle sağlıksız benlik algılarıyla bağlantılıdır. Örneğin Leiden Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya göre özgüveni düşük kişiler, kendilerini tehdit altında hissettikleri için, başarılı insanların başına gelen talihsizliklerden daha fazla keyif alabiliyor. Bu durum, kendi değersizlik hissini bastırmak için başkalarının başarısızlığına tutunma çabasını yansıtıyor olabilir.

Empati ve Karanlık Kişilik

Empati yoksunluğu, başkalarının mutsuzluğundan zevk alma eğilimini artıran temel etkenlerden biridir. Karanlık Üçlü olarak bilinen narsisizm, makyavelizm ve psikopati özellikleri yüksek olan kişilerde schadenfreude duygusu daha sık görülür. Bu tür kişiler, başkalarının acısına karşı daha kayıtsız veya duyarsız olabilirler. Örneğin narsist bireyler, kendilerini sürekli başkalarından üstün görme ihtiyacı duyar. Başkalarının başarısızlıkları, narsist birey için üstünlük duygusunu besleyen bir yakıt gibidir. Araştırmalar gerçekten de schadenfreude’un narsisizm ve saldırganlıkla pozitif, hoş görülü ve empatik karakterle ise negatif ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Bir başka deyişle, şefkatli ve empati düzeyi yüksek kişiler başkalarının kötü hissetmesinden mutlu olmaya daha az yatkındır.

Sosyal medya ve günümüzün rekabetçi kültürü de bu durumun sebepleri arasında sayılabilir. Sürekli kendini sergileme ve diğerleriyle kıyaslama ortamı, başkalarını birer “rakip” olarak görme eğilimini güçlendiriyor.

Felsefe ve Etik

Başkalarının mutsuzluğundan mutluluk duymak, yalnızca psikolojik değil ahlaki bir meseledir de. Felsefe tarihinde birçok düşünür, kişinin mutluluğunu başkalarının acısına dayandırmasının erdemli bir yaşamla bağdaşmayacağını vurgulamıştır.

Örneğin İmmanuel Kant, ahlak felsefesinde insan onuruna ve özdeğerine özel bir vurgu yapar. Kant’a göre insan, asla yalnızca bir araç olarak görülmemeli, daima “kendi başına amaç” olarak muamele görmelidir. Bir insanın acısını kendi mutluluğumuzun aracı haline getirmek, Kantçı deyişle onu bir araç gibi kullanmaktır ve ahlaken kabul edilemez. Hepimiz, aynı ahlaki yasaya tabi, değeri kendinden menkul varlıklarız. Dolayısıyla bir başkasının kötü durumunu kişisel haz için fırsata çevirmek, evrensel ahlak yasasıyla çelişir.

19. yüzyıl filozofu Arthur Schopenhauer da ahlakın temelini merhamet (şefkat) duygusunda görmüştür. Schopenhauer’a göre insani eylemlerin üç temel güdüsü vardır: bencillik (egoizm) – kişinin kendi iyiliğini istemesi, kötülük (kasıtlı zarar verme isteği) – başkasının kötülüğünü istemek, ve şefkat – başkasının iyiliğini istemek. Bu üç dürtü insanda farklı oranlarda bulunur ve davranışlarımızı şekillendirir. Filozof, şefkatin tüm gerçek ahlaki davranışların kaynağı olduğunu, buna karşılık başkasının acısından haz duymanın (“kötü niyet” veya haset) ahlakın tam zıddı olduğunu savunur. Hatta Schopenhauer bir yerde “başkasının acısından alınan keyif, zalimliğin teorik halidir; zalimlik ise bu kötü keyfin pratikteki tezahürüdür” diyerek uyarır. Yani, başkalarının ıstırabından mutlu olmak bir çeşit kuramsal zulümdür ve er geç gerçek zulme dönüşme riski taşır. Bu bakış açısıyla, böyle bir mutluluk arayışının ahlaken ne kadar yanlış olduğu açıkça görülür.

Rus edebiyatının büyük ismi Fyodor Dostoyevski, insanın manevi mutluluğunu sevgi ve merhamet kapasitesine bağlar. Karamazov Kardeşler’de bir karakter aracılığıyla sorduğu “Cehennem nedir?” sorusuna “Cehennem, sevgisizliğin acısıdır” diye cevap verir. Dostoyevski’ye göre, sevmeyi ve empatiyi beceremeyen kişi aslında içten içe ıstırap içindedir. Başkalarının mutsuzluğuyla beslenen bir “mutluluk”, sevgi yoksunluğundan kaynaklandığı için, eninde sonunda kişiyi manevi bir boşluğa ve yalnızlığa mahkûm edecektir.

Benzer şekilde, varoluşçu yazar Albert Camus de insanın gerçek mutluluğunu dayanışma ve isyan kavramlarıyla ilişkilendirir. Veba romanında, felaketler karşısında insanların birbirine destek olması, yaşamın anlamsızlığına karşı oluşturulan bir anlam ve mutluluk zemini sağlar. Camus, bencilce bir kayıtsızlığın değil, ortak acıya karşı ortak mücadelenin insana yakışır bir yaşam verdiğini ima eder.

Sosyoloji Ne Diyor

Toplumbilimsel araştırmalar, mutluluğun sürdürülebilirliğinde sosyal bağların kritik rolü olduğunu gösteriyor. Harvard Üniversitesi’nin ünlü uzunlamasına mutluluk çalışması, iyi ve tatmin edici sosyal ilişkilerin, servet veya başarıdan daha fazla, insanların hayat memnuniyetini etkilediğini ortaya koymuştur. Bu bulgu, birinin mutsuzluğu pahasına elde edilen sahte bir üstünlük duygusunun, yakın ilişkilerdeki sevgi ve desteğin yerini tutamayacağını gösterir. Aksine, eğer kişi çevresine karşı duyarsız veya haset dolu bir tavır içindeyse, sağlıklı ilişkiler kurmakta zorlanır. Uzun vadede güvensizlik ve yalnızlık, anlık schadenfreude tatminlerinin bıraktığı en olası mirastır.

Gerçek Mutluluk ve Kalıcılık

Tüm bu perspektifleri göz önünde bulundurduğumuzda, başkalarının yaşadığı zorluklar üzerinden bir mutluluk inşa etmenin hem ahlaken sorunlu hem de psikolojik olarak kırılgan olduğu sonucuna varabiliriz. Mümkün müdür? Evet, insan doğası böyle bir duyguyu tamamen dışlamıyor; kıyaslama yaparak, rakip gördüğümüz kişilerin düşüşünden pay çıkararak haz duymamız mümkün. Ancak bu haz, tıpkı şekerli bir atıştırmalık gibidir: Anlık bir enerji patlaması sağlar ama besleyici değildir. Hatta fazlası uzun vadede sağlığınızı bozar. Benzer şekilde, başkalarının mutsuzluğuna dayanan bir “mutluluk” da kısa süreliğine egonuzu okşar, fakat ruhsal açıdan besleyici değildir ve uzun vadede tatminsizlik bırakır.

Sürdürülebilir mi? Pek sayılmaz. Çünkü böyle bir mutluluk sürekli dış koşullara bağlıdır – etrafınızda hep başarısız, mutsuz insanlar olmasına muhtaçsınızdır. Kendi mutluluğunuz için bilinçli ya da bilinçsiz, çevrenizdeki insanların kötü gitmesini istersiniz. Bu hem gerçekçi değildir (er ya da geç biri başarılı olacak ya da hayatını düzene sokacaktır), hem de tehlikelidir. Sürekli başkalarının mutsuzluğunu istemek, sizi paranoyak bir rekabet duygusuyla baş başa bırakabilir. Dahası, empati eksikliğinin getirdiği yalnızlık kaçınılmazdır: İnsanlar, kendilerini sürekli yargılayan veya düşüşlerini bekleyen birini yakınlarında istemez. Uzun vadede, schadenfreude ile beslenen kişi, güvenilir dostluklar kuramadığı, samimi paylaşımlar yapamadığı için derin bir boşluğa düşebilir. Dostoyevski’nin işaret ettiği gibi, sevmeyi bilmeyen bir ruh hali aslında kendi cehennemini yaratır.

Unutmamak gerekir ki mutluluk bir pasta değildir, başkasının payı büyüdüğünde sizinki küçülmez. Aksine, paylaştıkça çoğalabilen bir duygu durumudur. Felsefeci Kant, mutlu olma hakkını tüm rasyonel varlıkların ortak arayışı olarak görürken, Schopenhauer merhameti bu mutluluğun temel koşulu sayar. Yazar Tolstoy ise insanın ancak kendisi dışındaki bir amaç uğruna yaşadığında kalıcı bir doyuma ulaşabileceğini söyler. Modern psikoloji de bu görüşleri destekler nitelikte: Anlam duygusu (meaning) ve başkalarıyla derin bağlantılar, sürdürülebilir mutluluğun en güçlü belirleyicilerindendir.

Özetle

Bir psikolog gözüyle bakıldığında, başkalarının yaşadığı zorluklar üzerinden kendi mutluluğunu inşa etmeye çalışmak, bir tür yanılsama ya da tuzak olarak görülebilir. Kısa vadede egoyu okşayan bu tutum, uzun vadede kişinin hem ilişkilerine hem de iç dünyasına zarar verir. Ahlaki açıdan sakıncalı oluşunu bir kenara koysak bile (ki koymamak gerekir), böyle bir mutluluk modeli sürekli yeni “kurbanlar” arar – etrafınızdakilerin talihsizlikleriyle beslenmek zorunda kalırsınız. Oysa hayat, er ya da geç empati yapmayı, bir topluluğun parçası olmayı ve işbirliğini zorunlu kılar.

Sonuç olarak, başkalarının mutsuzluğuna bel bağlayarak mutlu bir hayat sürmek ne sağlıklı ne de sürdürülebilirdir. Kısa vadede mümkün olsa da, uzun vadede kişinin iç dünyasında boşluk, toplumda güvensizlik yaratır. Bencilce bir sevinç yerine, empati ve merhametle yoğrulmuş bir mutluluk anlayışı hem bireysel esenliğimizi hem de toplumsal uyumu güçlendirir. Unutmayalım ki “mutluluk paylaştıkça çoğalır” klişesi, bilimsel araştırmalar ve insanlık tecrübesiyle defalarca doğrulanmıştır. Kendi mutluluğumuzun başkalarının iyiliğinden ayrı düşünülemeyeceğini fark ettiğimizde, daha doyurucu ve anlamlı bir hayat sürme yolunda önemli bir adım atmış olacağız.

The post “Schadenfreude”: Başkalarının Mutsuzluğundan Haz Duymak appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Korku ve cesaret ilk bakışta zıt duygular gibi görünse de aslında bir madalyonun iki yüzü gibidir. Korku, tehlikeye karşı verdiğimiz doğal bir tepki iken cesaret, çoğu zaman korkuya rağmen adım atabilme becerisidir. Nitekim Nelson Mandela’nın ünlü sözünde belirttiği gibi, “Cesaret, korkunun yokluğu değil; korkuya rağmen harekete geçebilmektir” (Understanding fear and courage – eCornell #IMPACT). Yani gerçek cesur davranış, kişi korku hissediyorken sergilenen davranıştır

Korku ve Cesaret

İnsan psikolojisinde korku, bireyi tehlikelerden korumaya yönelik evrimsel bir duygudur. Savaş ya da kaç tepkisi olarak bilinen bu mekanizma sayesinde bedenimiz tehdit anında ya tehlikeyle yüzleşmeye (savaş) ya da ondan uzaklaşmaya (kaç) hazırlanır. İlginç olan, bu içgüdüsel korku tepkisi cesaretin de temelini oluşturabilir. Cesaret kavramı üzerine yapılan tanımlara baktığımızda, korkunun cesaretin önkoşulu olduğunu görüyoruz. Örneğin, Cornell Üniversitesi’nden Dr. Erica Dawson cesaretin dört bileşeni olduğunu belirtir: belirsiz bir durum, hissedilen korku, algılanan bir risk ve tüm bunlara rağmen eyleme geçmek (Understanding fear and courage – eCornell #IMPACT). Yani sonucundan emin olmadığımız, risk barındıran ve korku uyandıran bir durumda adım atabiliyorsak, işte bu cesarettir (Understanding fear and courage – eCornell #IMPACT).

Bir diğer deyişle, cesaret korkunun yokluğunu değil, varlığını varsayarEski ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in 1933 yılında söylediği meşhur söz bu noktada anlam kazanır: “Cesaret korkunun olmadığı bir durum değil, korkudan daha önemli bir şeyin olduğuna hükmetmektir.” ( Dual-process model of courage – PMC ). Gerçekten de cesur insanlar, korku duygusunu tamamen ortadan kaldırmasalar bile, ondan daha ağır basan bir amaç veya değer bularak adım atarlar. Yazar Mark Twain de “Cesaret, korkuya direnmek ve korkuyu yenmektir – korkunun hiç olmaması değil” diyerek benzer bir vurgu yapmıştır (Quote by Mark Twain: “Courage is resistance to fear … – Goodreads

Cesaretin Geliştirilebilir Oluşu

Cesaret, doğuştan gelen sabit bir özellik olmayıp öğrenilebilir ve geliştirilebilir bir beceri olarak da görülür. “Pozitif psikoloji” yaklaşımı cesareti, erdemlerden biri olarak tanımlayıp alt başlıklarına (örn. yiğitlik, kararlılık, dürüstlük) ayırır (Peterson & Seligman, 2004). Kişi küçük korkularıyla yüzleşe yüzleşe, zamanla daha büyük korkuların üstesinden gelme kapasitesini artırabilir. Örneğin, herhangi birimiz sosyal kaygılarımızla (topluluk önünde konuşma, hata yapma korkusu vb.) kademeli olarak yüzleşirsek, bu alanlarda daha cesur hale gelebiliriz. Araştırmalar, tekrar eden risk alma deneyimlerinin korkuyu azalttığını ve öz-güveni artırdığını göstermektedir ( Dual-process model of courage – PMC ). Yani cesaret kas gibidir: Üzerine gidildikçe güçlenir.

Ayrıca, cesaret farklı şekillerde tezahür edebilir. Fiziksel cesaret, bedensel bir tehlikeye rağmen gösterilen yiğitlik örneğidir (örneğin birini yangından kurtarmak). Psikolojik cesaret, duygusal risk almayı gerektirir – hata yaptığını itiraf etmek, kırılgan yönlerini ortaya koymak gibi durumlar bu kapsamdadır. Moral (ahlaki) cesaret ise bedel ödemeyi göze alarak doğru olanı savunmaktır; örneğin haksızlık karşısında sessiz kalmayıp itiraz gibi (Understanding fear and courage – eCornell #IMPACT). Günlük hayatımızda çoğu zaman fiziksel tehlikelerden ziyade psikolojik ve ahlaki cesarete ihtiyaç duyarız (Understanding fear and courage – eCornell #IMPACT). Örneğin, bir haksızlığı gördüğümüzde “başımıza bir şey gelir” korkusunu yenip sesimizi yükselttiğimizde ahlaki cesaret göstermiş oluruz. Korku burada engelleyici bir kuvvet gibi görünse de, değerlerimiz ve vicdanımız korkudan daha baskın hale geldiğinde cesur davranış ortaya çıkar.

Korkudan Doğan Cesaret

Korku bazen motivasyon kaynağı haline gelir: Korktuğumuz şeyi yenmek, kendimizi kanıtlamak isteriz. Örneğin, yüksekten korkan birinin bu korkusunu yenmek için dağ tırmanışına girişmesi veya topluluk önünde konuşmaktan çekinen birinin cesaretini toplayıp sahneye çıkması, hep korkunun tetiklediği cesaret örnekleridir. Korku burada bir çeşit eşik işlevi görür; kişi o eşiği aştığında yeni bir cesaret düzeyine ulaşır.

Unutulmamalıdır ki, korku normaldir ve herkes korkar; önemli olan, korku bizi yönetirken mi yoksa biz korkuyu yönetirken mi hareket ettiğimizdir. Korkusunu yönetebilen bir kişi, günlük yaşamında da daha atılgan ve girişken olabilir. Örneğin, araştırmalar ergenlik döneminde korunan konfor alanından çıkma deneyimlerinin, yetişkinlikte daha özgüvenli ve cesur bireyler yarattığını gösterir. Kişi genç yaşta korkularıyla yüzleşmeyi öğrenirse, ileride karşısına çıkan zorluklarda korkuya teslim olmak yerine cesur adımlar atmaya meyilli olur.

Baskı ve Korkuya Karşı Cesaret

Korkunun cesareti körüklediği örnekler yalnızca bireysel hayatlarla sınırlı değildir. Tarih boyunca toplumsal düzeyde de korku, özellikle baskıcı otoritelerce bir kontrol aracı olarak kullanılmış; ancak bu korku ortamı, beklenmedik şekilde kitlelerde cesur direnişleri tetiklemiştir. Korkuya dayalı baskı, ilk etapta insanları sindirip sessizliğe itebilse de, bir eşik aşıldığında insanlar korkunun ötesine geçerek birlik olma ve hakkını savunma cesareti gösterebilir. “Zulmün artsın ki sonun çabuk gelsin” diye bir söz vardır – zulüm arttıkça korku da artar, fakat belli bir noktadan sonra korku kitleleri atalet yerine eyleme sevk eder.

Baskıcı rejimler genellikle korku kültürü yaratarak halkı kontrol altında tutmaya çalışırlar. Diktatörlüklerde tehdit, şiddet ve cezalarla insanlar yıldırılır; böylece kimse sesini çıkaramaz sanılır. Ancak ironi şu ki, korku atmosferi bazen tam tersi etki yapar. İnsanlar temel hak ve özgürlüklerinden tamamen mahrum kaldıklarında, kaybedecek bir şeyleri kalmadığını hissedip korkuyu yenerek sokağa çıkabilirler. Örneğin, son yıllarda İran’da otoriter yönetimin sert baskı ve cezalarına rağmen milyonlarca insan kadın hakları ve özgürlük talepleriyle protestolar gerçekleştirdi. 2022’den itibaren genç kadınlar başta olmak üzere halk, rejimin şiddet tehdidine rağmen geri adım atmayarak muazzam bir cesaret örneği sergiledi ( Dual-process model of courage – PMC ). Birçok protestocu tutuklanma, işkence hatta idam riskiyle karşı karşıya kalmasına rağmen korkuyu yenip seslerini duyurmaya çalıştıBu vakalar gösteriyor ki, korku iklimi kalıcı olamaz; er ya da geç içinden cesareti filizlendirebilir.

Korkuyu Aşmak, Cesareti Kuşanmak

Korku ve cesaret arasındaki ilişki, insan psikolojisinin en çarpıcı ve ilham verici yönlerindendir. Korku genellikle kaçınılması gereken, zayıf bir duygu gibi görülse de, aslında doğru yönetildiğinde cesaretin tohumu haline gelebilir. Korkunun bizi korumak istediğini kabul edip onun esiri olmamayı öğrendiğimizde, korkuyu yenmek yerine onu dönüştürmek mümkün hale gelir. Bir tehdit veya zorluk karşısında hissettiğimiz korkuyu bastırmak yerine, o korkunun işaret ettiği değeri veya amacı bulup ona tutunmak cesareti doğurur, Korkunuzun ne kadarının gerçek bir tehlikeye, ne kadarının belirsizlik veya kuruntuya dayandığını fark ettiğinizde, daha rasyonel hareket edebilirsiniz. Korku anında durup derin nefes alarak, “Bundan daha önemli olan nedir?” sorusunu kendimize sormak, cesur kararlar almayı kolaylaştırır.

Özetle, cesaret korkusuz olmak değil, korkuya rağmen adım atmaktır. İçimizdeki korkuyu tamamen yok etmek belki mümkün değil; ama onu bastırıp, onun ötesinde bir amaç bulup ilerlemek elimizde. İster bireysel hayatta ister toplumsal alanda olsun, korkunun karşısına bilinçli bir kararlılıkla dikildiğimizde, cesaret kendiliğinden filizlenecektir. Korkularımıza rağmen attığımız her küçük adım, cesaretimizi besleyecek ve bizi daha güçlü kılacaktır. Korkuyu yenmenin yolu, onu cesaretin yakıtı yapmaktan geçer.

The post Cesaret, Korkuya Rağmen Harekete Geçebilmektir appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

19 Mart 2025… Bu tarihe kadar yazmayı düşünmediğim, ancak yaşanan yaklaşık bir haftalık süreç,
içimde yıllardır biriken şeyleri koyacak yerim kalmadığını fark ettiğim bir başlangıç noktası oldu
adeta.

Bugüne kadar haftalık yazılar yazıp sizlerle paylaşmaya çalıştım fakat bu sefer diğerlerinden farklı
olarak kendimden bir şeyler paylaşma ihtiyacı hissettim.

Genelde “nasılsın?” diye sorulduğunda, “genel olup bitenleri saymazsak, her şey yolunda, kontrol
edemeyeceğim şeyler için kendimi zorlamıyorum” minvalinde cevaplar verirdim. Gel gör ki
bugünler pek huzurlu geçmiyor. Evet, hayatımın bana özel diyebileceğim alanlarında her şey
yolunda gibi görünüyor; ancak parçası olduğum, ait hissettiğim çevrede, toplumda, topraklarda
yaşananlar kendimi ayrıştırabileceğim, görmezden gelebileceğim türden değil. Bir yandan
düşünüyorum, sanki zihnimizden, yaşantılarımızdan uzaklarda bir yerlerde benzer şekilde tekrar
tekrar yaşanan şeyler, radyoaktif bir maddenin etkilerine zamanla maruz kalmış gibi kendini
göstermesine mi benziyor, diye. Diğer yandan da düşüncemin zaman aralığını genişletip
baktığımda, neredeyse on yılı bile aşmayacak periyotlarla yılda bir darbelerle, toplumsal olaylarla
bu ülkenin nesillerinin her seferinde nasıl yitip gittiğini görüyorum. Bu nesillerle birlikte nelerin yok
olup gittiğini varın siz hesaplayın. Ve hayret ediyorum, biliyor musunuz, hâlâ bu toplum nasıl güçlü
ve bir arada durabiliyor diye ve hüzünlü bir umutla baş başa kalıyorum
.
Madem içimi döküyorum, itiraf etmem gereken şeyler de var; güvende hissetmemek gibi mesela.
Bunu illa can güvenliği üzerinden düşünmeyelim. İnsan ihtiyaçlarının en temelinde yer alan
güvenlik ihtiyacımın sarsıldığını hissediyorum. Bir hukukçu değilim elbette, ancak ezberden
söylediğim “verilen hak geri alınmaz” cümlesi zihnimde silik, anlamsız bir hâle büründü.

Düşünmek, ifade etmek, karşı durmak ve belki de sırf yaşıyor olmak bile edindiğim ne varsa her an
kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyaymışım gibi bir his bu. Belirsizlikle aram hep iyi olmuştur. Çünkü
belirsizliğin olduğu yerde olumsuzluklar kadar olumlu ihtimaller de bir o kadar gerçekleşmeye
adaydır. Benim için de bir ilk, uzun vadeyi hesaplamak şu yana dursun, sabaha nasıl uyanacağım
konusunda bir tahminim yok. Mesela öyle ki; genelde rutin olarak sabahları uyandığımda
hazırlıklarımı yaparken Fatih Altaylı’nın geceden çektiği videoyu izler, gündemi takip etmeye
çalışırım. 19 Mart sabahı videonun birkaç dakikasını dinledikten sonra fark ettim ki video eskimiş
ve artık bambaşka şeyler konuşuluyor.

Tüm bunların toplamında endişeliyim elbette; ancak bu endişe beni yılgınlığa sürüklemiyor. Çünkü
biliyorum ki tüm endişelerin en büyüğü umudunu yitirmektir, cesaretini kaybetmektir, mücadele
etmekten vazgeçmektir. Hayat sonsuz ihtimallerle dolu, elbette bir yol bulunur. Yol varsa umut da
vardır, umut varsa mücadele etmek için bir sebep de. Nâzım Hikmet’in kaleminden, Edip
Akbayram’ın sesinden bir öğüdü aklımızdan çıkarmadan: “Çocuklar inanın, inanın çocuklar. Güzel
günler göreceğiz, güneşli günler.” Ve kendimizi yaşadığımız toplumdan ayrıştırmanın mümkün
olmadığı hâlleri düşünerek son günlerin popüler bir sloganıyla bitirmek istiyorum yazımı: “Kurtuluş
yok tek başına. Ya hep beraber, ya hiç birimiz.”

The post Güvenlik, Endişe, Umut, Cesaret appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Gündelik dilde bir şeyi “basit” olarak tanımladığımızda, onun anlaşılır, yalın ve karmaşıklıktan uzak olduğunu ifade ederiz. Türk Dil Kurumu’na göre basit, “yapılması veya anlaşılması kolay, karışık olmayan; süssüz, gösterişsiz; her zaman rastlanan, özelliği olmayan (olağan)” anlamlarını taşır [1]. Ancak bu tanım, “yalın ve sade” gibi olumlu bir çağrışımın yanı sıra “özelliği olmayan, bayağı” gibi küçümseyici bir anlam da içerebilir.Örneğin, “basit bir hediye” ifadesi çoğunlukla mütevazı bir armağanı anlatırken, “basit bir insan” denildiğinde çoğu kez küçümseyici bir yargıya dönüşür. Yani basitlik, bağlama göre hem olumlu hem de olumsuz anlamlar kazanabilen, çift yönlü bir kavramdır.

Beynin Sadeliğe Yatkınlığı

Beynimiz, algı psikolojisi açısından sadeliğe doğal bir yakınlık duyar. Gestalt Psikolojisi’nin “Basitlik (Prägnanz) İlkesi”, organizmanın karmaşık yerine düzenli ve basit şekilleri daha kolay kavradığını belirtir [2]. Üst üste binen nesneleri tanıdık ve basit formlara ayırma eğilimimiz, beynin “bilgiyi hızlı ve ekonomik biçimde işleme” ihtiyacından doğar.

Bununla birlikte, herhangi bir sorunu çözerken veya karar alırken, “aşırı detaya dalmak” ya da karmaşıklığı tercih etmek de sık rastlanan bir davranıştır. Bu çelişki, hem biyolojik hem de kültürel etkenlerden kaynaklanabilir. Kolay anlaşılır olanı zihin çabucak sevmekle birlikte, özellikle sosyal ve duygusal bağlamlarda “kolay olan değersizdir” şeklinde bir önyargımızın olması, hepimizi zaman zaman daha zor ve karmaşık seçeneklere itebilir.

Neden Zor veya Karmaşık Olanı Tercih Ederiz?

Beynimiz algı düzeyinde sadelikten hoşlansa bile, iş çözüm üretmeye ya da bir konuyu değerli-değersiz olarak yargılamaya geldiğinde “karmaşıklık daha iyidir” inancıyla hareket edebiliyoruz. Psikolojide buna “karmaşıklık yanlılığı” (complexity bias) adı verilir [3]. Bu tutum, “kolay olanın kıymetsiz” sayılabileceği fikrinin yanı sıra, “emeğin değeri”ni yüceltmemizle de ilişkilidir. İnsanlar çoğunlukla zor işleri başarmanın daha büyük saygınlık ve anlam getireceğini düşünür. Buna sebep olan bazı temel nedenler şunlardır:

1. Kültürel Etkiler: Toplumsal olarak, “Zahmet olmadan rahmet olmaz” veya “Emek varsa değer vardır” gibi atasözleri büyüme çağında kültürel olarak basiti anlamlandırmamızda bir etki sahibi olabilir. Bu atasözleri, kolaylıkla elde edilmiş şeyleri küçümsememize yol açabilir.
2. Başarı ve Özgüven İlişkisi: Zoru başarmak, kişinin gözünde daha çok emek içerdiği için özsaygıyı ve başarma duygusunu pekiştirebilir. Bazıları basit bir çözümün “yetersiz” görüneceğini düşünüp karmaşık yöntemleri veya hedefleri tercih edebilir.
3. Sosyal Onay Arayışı: Zor veya karmaşık konuları gündeme getiren kişiler, çevrelerinde daha “derin düşünceli” veya “entelektüel” algılanabilir. “Bu kadar basit bir şeyi mi tercih ediyorsun?” şeklinde küçümseyici bakışların hedefi olmamak için insanlar karmaşıklığa yönelebilir.
4. Kendi İçsel Kaygılarımız: Kolay olanın “o kadar da iyi olamayacağı” korkusu, adeta aşırı ihtiyatlı davranmamıza sebep olabilir. Bazı araştırmalar, kişilerin çözüm geliştirirken “ekleme” (additive) stratejileri “çıkarmaya” (subtractive) kıyasla çok daha sık kullandığını gösterir. Oysa bazen fazlalıkları kaldırmak basitliği artırıp daha etkili sonuçlar verebilir [4].

Bu nedenlerin kökeninde, basitliğin “gerçek değeri”ni gözden kaçırma ve karmaşıklığı “yaratıcı” veya “derin” sanma eğilimi vardır. Elbette daima basitlik en iyisidir gibi kesin bir genelleme yapmak da doğru olmaz; ancak sırf karmaşık diye bir çözümü yüceltmek veya sırf kolay diye bir fikri küçümsemek de düşünce hatasına yol açabilir.

Occam’ın Usturası

14. yüzyılda yaşamış William Ockham’ın adıyla anılan Occam’ın Usturası, aynı olguyu açıklamak için birden çok hipotez varsa “en az varsayıma dayanan, en basit açıklamayı” tercih etme gerekliliğini anlatır [5]. Bilimsel yöntemden gündelik problemlere uzanan geniş bir yelpazede geçerli olan bu ilke, gereksiz karmaşıklıktan sakınmamız konusunda uyarıcıdır.

Einstein’ın “Basitleştir, Ama Aşırıya Kaçma” İlkesi

Ünlü fizikçi Albert Einstein, “Her şey mümkün olduğunca basit hale getirilmeli, ama daha basit değil” sözüyle basitlik ve içeriğin dengesine dikkat çeker [6]. Gereksiz karmaşıklıktan kaçınmak gerekir; fakat aşırı basitleştirme de konunun derinliğini kaybetmemize neden olabilir.

Wittgenstein: “Gözümüzün Önünde Gizli Olan”

Dil felsefesinin önemli ismi Ludwig Wittgenstein, “Bizim için en önemli şeylerin yönleri, onların basitliği ve aşinalığı nedeniyle gizlidir” derken, aslında sık gördüğümüz “basit” şeylerin içindeki derinliği kaçırabileceğimizi vurgular [7]. Örneğin gündelik dil, çocukların soruları veya doğadaki olağan olaylar… İlk bakışta “basit” görünen bu olgular, kimi zaman felsefi açıdan son derece temel ve sarsıcı soruları barındırabilir.

Basit Olana Nasıl Yaklaşmalıyız?

1. Basiti Küçümsemeyin: Bir yaklaşım “fazla basit” görünüyorsa hemen reddetmeyin. İşlevselliği, verimliliği ve sürdürülebilirliği değerlendirin.
2. Minimalizm ve Sadelik Prensiplerini Deneyin: Gereksiz eşya yığınını, dijital kalabalığı veya ajandanızı şişiren aktiviteleri azaltarak daha sade bir yaşam pratiği yapın. Araştırmalar, bu şekilde stresin azaldığını ve pozitif duyguların arttığını gösteriyor [8, 9].
3. Sosyal Kalıpları Sorgulayın: “Karmaşık olan daha zekice görünür” önyargısını bilinçli biçimde fark edin. Çoğu devrimsel keşif ve icadın arkasında, aslında “basit bir fikri” cesaretle uygulamak vardır.
4. Karmaşıklığı Değil, Etkin Çözümü Hedefleyin: Zor hedefler zaman zaman motive edici olsa da mesele, gerçekten çözüme varmak ve verimli sonuçlar elde etmektir. Bazen fazlalıkları çıkarmak (örneğin gereksiz süreçleri sonlandırmak), daha basit ve etkili bir çözüme götürebilir.

Zorluklardan Kaçmadan Basiti Önemsemek

Basitlik, özellikle doğru bağlamda ve doğru dozda uygulandığında, problemlere netlik ve verim kazandırabilir. Öte yandan, “her şeyin aşırı sadeliği” de konunun özünü kaybetmemize neden olabilir. Önemli olan, basitlik ve karmaşıklık arasında akılcı ve dengeli bir tutum geliştirmektir.

İnsanların karmaşık olanı seçme eğilimi; kültürel inançlar, özgüven ve sosyal onay gibi etkenlerle şekillenir. Bu inançlar her zaman yararlı değildir; bazen gereksiz çaba, zaman kaybı ve stres yaratabilir. Oysa sadelik, çoğu durumda hem zihinsel esenliği artırabilir hem de daha berrak ve etkili sonuçlar almamıza yardımcı olabilir.

Kaynaklar

1. Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Sözlük, “Basit” kelimesi
2. Gestalt Psikolojisi – Basitlik İlkesi: “Prägnanz” (Örneğin IIENSTITU – ‘Gestalt Kuramı ve İlkeleri’)
3. Ronald L. Banks, “Complexity Bias: Why We Overcomplicate Life” (blog yazısı)
4. Adams, G. S., et al. (2021). People systematically overlook subtractive changes. Nature, 592(7853), 258-261.
5. Occam’s Razor (Parsimoni İlkesi) üzerine: Evrim Ağacı ve benzeri bilimsel kaynaklar
6. Einstein, A. (1933). “On the Method of Theoretical Physics” (Konferans Metni)
7. Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations (Çeşitli baskılar ve çeviriler)
8. Kang, H. et al. (2021). Sustainable Production and Consumption, 28, 160-168 (Minimalizmin psikolojik etkileri)
9. UCLA Çalışması: “Home Organization and Stress: Cortisol Level Findings” (WebMD haberi üzerinden özet)
Bu yazı, basitliğin önemini ve karmaşıklığın cazibesini psikolojik, felsefi ve edebi yönleriyle inceleyerek, her iki uç arasında sağlıklı bir dengenin nasıl kurulabileceğine ışık tutmayı hedeflemektedir. Basitlik, çoğunlukla derin ve yenilikçi olana giden bir yol olabilir.

The post Basit Olan Değersiz ve Küçümsenmesi Gereken Bir Şey midir? appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Hepimiz zaman zaman kendimizi basit bir konuyu bile uzun uzadıya açıklarken bulabiliriz. Belki bir arkadaş buluşmasına geciktiğimizde, sadece “Üzgünüm, geç kaldım” demek yerine tüm gün başımıza gelenleri anlatma ihtiyacı hissederiz. Ya da duygusal olarak canımızı sıkan bir durumda, doğrudan hislerimizi söylemek yerine en başından itibaren olayı detaylarıyla paylaşırız. Peki insanlar bir konu veya durum hakkında neden bu kadar uzun ve detaylı açıklamalar yapma gereği duyar? Elbette bu sorunun tek bir cevabı olmamakla birlikte; yazı boyunca olası cevapları beraber arıyor olacağız.

Duygular ve Kendini İfade Etme İhtiyacı

İletişim insanların anlaşılma ihtiyaçlarını gidermek ve duygularını regüle etmek için kullandıkları araçlardan birisidir.. Ayrıntılı şekilde konuşmak, aslında bir duygusal regülasyon (duyguları düzenleme) yöntemi olabilir. Duygusal olarak bunaldığımızda veya bir konuda kaygı hissettiğimizde, detaylı açıklamalar yaparak içimizi dökmek rahatlatıcı gelebilir. Nitekim araştırmalar, yaşanan duygusal deneyimlerin büyük çoğunluğunun başkalarıyla paylaşıldığını gösteriyor. Örneğin, duygusal yaşantıların %88–96’sının en az bir kez sosyal olarak paylaşıldığını ortaya koyan bir araştırma mevcut.Yani mutlu, üzgün veya kızgın hissettiğimizde, içgüdüsel olarak bunu birine anlatma eğilimindeyiz. Bu paylaşımın duygularımızı düzenlememize ve yalnız olmadığımızı hissetmemize yardımcı olduğu söylenebilir.

Ayrıntılı açıklamalar aynı zamanda güçlü bir kendini ifade etme ihtiyacından da kaynaklanabilir. Her insan anlaşılmak ve duyulmak ister. Ünlü psikiyatrist Carl Gustav Jung bu durumu yıllar önce şu sözle dile getirmişti: “Yalnızlık, çevrende insan olmamasından değil; sana önemli gelen şeyleri iletememekten kaynaklanır.” Bu nedenle, özellikle kendimizi doğru ifade edememe endişesi taşıyorsak, karşımızdakinin bizi tam olarak anlaması arzusuyla daha fazla detay verme ihtiyacı duyabiliriz. Psikologlar, kişinin “anlaşılmama korkusu” taşımasının onu daha çok konuşmaya sevk ettiğini belirtir. Psychology Today’de, insanların çoğunlukla dinlenilmediklerinden veya inanılmadıklarından endişe ettiklerinde fazla açıklama yapma tuzağına düştüklerini vurgulayan bir makaleye de rastlamak mümkün. Bu durum özellikle çocuklukta duygusal ihmal yaşamış veya sürekli kendini savunmak zorunda kalmış kişilerde görülen bir durum olabilir. Yani, geçmişte anlaşılmak için çabalamayı öğrenmiş bir birey, yetişkinlikte de en ufak bir yanlış anlaşılma ihtimaline karşı bile uzun uzun açıklamalar yapabiliyor.

Detaylı konuşmak bazen de kişinin kendi duygusunu işlemeye çalışmasının bir yoludur. Örneğin üzücü veya stresli bir olayı tekrar tekrar anlatmak, o olayı anlamlandırmamıza yardım edebilir. Psikolog James Pennebaker’ın çalışmalarında, travmatik veya stresli deneyimleri yazmanın bile fiziksel ve psikolojik sağlığı iyileştirdiği bulunmuştur. Konuşmanın da benzer şekilde bir “rahatlama” sağladığı söylenebilir. Kimi zaman içimizi döktükçe sakinleşiriz; adeta duygularımızı kelimelere dökerek onları yönetilebilir hale getiririz. Bir danışan terapide “hikâyesini anlatırken” gözyaşı döktüğünde, seansın sonunda rahatlama hissedebilir. Bu yüzden, duygusal yoğunluk anlarında insanlar uzun açıklamalarla kendi duygu durumlarını regüle etmeye çalışabilirler.

Elbette psikolojik nedenler arasında olumsuz deneyimlerin bıraktığı izler de var. Eğer bir kişi geçmişte sert eleştirilerle veya cezalarla karşılaştıysa, ileride aynı durumdan kaçınmak için savunmacı bir iletişim geliştirebilir. Örneğin, çocukken ufak bir hatasında bile ağır tepki görmüş birinin zihninde “kendini açıklamazsa anlaşılmayacağı veya cezalandırılacağı” inancı yerleşebilir. Bu durumda kişi, en ufak bir eleştiride bile hemen detaylara girerek kendini haklı çıkarmaya çalışır. Hatta bazen bu eleştirinin beklentisi bile benzer bir etki yaratabilir. Bunu bir tür başetme yöntemi olarak da düşünebiliriz . Hatta bazı uzmanlar, gereğinden fazla açıklama yapma davranışını, kişinin başının derde girmesinden korktuğunda kullandığı otomatik bir savunma tepkisi olarak tanımlamıştır . Yani geçmişte açıklama yaparak durumu kurtarabildiysek, zihin bunu bir çözüm olarak öğrenmiş olabilir. Bu da stresli anlarda aynı yönteme başvurmamıza yol açar. Kısacası, duygusal açıdan incinmekten veya yanlış anlaşılmaktan kaçınmak isteyen zihin, bizi “biraz daha anlat, tamamen emin ol” diye dürter.

Düşünce Yapısı ve Analitik Eğilimler

Bazı insanlar ise uzun ve detaylı açıklamalar yapmayı alışkanlık haline getirmiştir çünkü zihin yapıları bu şekilde çalışır. Herkesin düşünme biçimi aynı değildir; kimimiz bir konuyu en temel hatlarıyla anlamaya yatkınken, kimimiz de olayların tüm ince noktalarını merak ederiz

Yüksek bilişsel ihtiyacı olan kişiler, düşünmekten, analiz yapmaktan adeta zevk alırlar. Bu tür insanlar bir konuyu derinlemesine ele almayı sever ve neden-sonuç ilişkilerini ayrıntılı kurarlar. Dolayısıyla, herhangi bir olayı aktarırken de arka plandaki tüm faktörleri, bağlantılarıyla birlikte açıklamak isterler.

Bilişsel nedenlere bir diğer örnek de fazla düşünme (overthinking) alışkanlığıdır. Eğer zihin sürekli olasılıkları, ayrıntıları didik didik ediyorsa, bu konuşmaya da yansır. Kaygılı veya mükemmeliyetçi bir kişi, “ya tam anlatamazsam” endişesiyle her noktayı kapsamak isteyebilir. Böylece kendini garantiye almış olacağını düşünür. Aslında burada zihnin amacı belirsizliği azaltmak ve kontrol hissini korumaktır. Ne kadar çok detay verirsem, o kadar az eksik kalır diye düşünülür. Bu bilişsel stil de uzun açıklamalar yapma eğilimini pekiştirebilir.

Öte yandan, bazı nöro-gelişimsel farklılıklara sahip bireylerin de iletişimlerinde ayrıntıya daha çok yer verdikleri bilinir. Örneğin DEHB (dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu) olan kişiler bazen konudan konuya atlayıp uzun açıklamalar yapıyor gibi görünebilir, çünkü zihinlerinde birbiriyle bağlantılı pek çok düşünce hızla akmaktadır. Bu tür bilişsel farklılıklar iletişim tarzımızı şekillendirerek, bazı insanların neden daha fazla ayrıntıya girdiğini açıklayabilir.

Anlaşılma Arzusu ve İletişimin Denge Noktası

Bir konuya dair uzun ve detaylı açıklamalar yapma ihtiyacı, insan psikolojisinin birden çok yönüne dokunan karmaşık bir olgudur. Duygusal olarak, içimizi döküp rahatlama ve anlaşılma arzumuz bizi detaylı konuşmaya iterken, bilişsel olarak, zihinsel yapımız ve düşünme alışkanlıklarımız bu davranışı besleyebilir

Her ne kadar uzun açıklamalar bazen gereksiz veya bunaltıcı görünebilse de, arkasındaki niyet çoğunlukla anlaşılmak ve bağlantı kurmak olabilir. Empati ile baktığımızda, karşımızdaki kişinin neden bu kadar detay verdiğini daha iyi anlayabiliriz. Belki kırılgan bir duygusunu paylaşmaya çalışıyordur, belki zihninde oluşan karmaşayı sözlere döküyordur, belki de ilişkimize değer verip bizi tam olarak “resmin içine dahil etmek” istiyordur. Bu farkındalıkla dinlemek, iletişimi her iki taraf için de zenginleştirebilir.

Öte yandan, kişi kendinde sürekli ve yorucu bir şekilde aşırı açıklama yapma ihtiyacı fark ediyorsa, bu durumu gözden geçirmek faydalı olabilir. Altta yatan yoğun kaygı veya özgüven eksikliği varsa, bunlarla baş etmenin daha sağlıklı yolları bulunabilir.

Unutmayalım ki, anlaşılmak iki taraflı bir süreçtir: Kendimizi ifade etmek kadar, karşımızdakinin de bizi anlamaya istekli olması gerekir. İletişimde denge, ne tamamen susmak ne de durmaksızın konuşmaktır. İhtiyacımız kadarını samimiyetle paylaşıp gerisini karşımızdakinin empati ve anlayışına bırakmak, sağlıklı ve doyurucu bir iletişimin anahtarıdır.

The post İnsanlar Neden Uzun ve Detaylı Açıklamalar Yapma İhtiyacı Duyar? appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Ayrılık sonrası birçok kişi kendini bitmek bilmez bir pişmanlık döngüsünün içinde bulabilir. “O sözü söylemeseydim, bu ilişki bitmezdi” düşüncesi, yaşanan ayrılığın yükünü hafifletmek yerine çoğu zaman acıyı derinleştiren bir anlam taşıyabilir. Peki bu söze savunma mekanizmaları, aşk acısı kayıp ve yas tepkileri gibi kavramlar üzerinden bakacak olursak anlam nasıl bir yere evrilecek, gelin birlikte göz atalım..

Acıya Karşı Bilinçdışı Kalkanlar; Savunma Mekanizmaları

Savunma mekanizmaları, bireylerin rahatsız edici duygulardan kaçınmak için bilinçdışı olarak devreye soktuğu psikolojik stratejilerdir Sigmund Freud, 1894 yılında bu kavramı ilk ortaya attığında, savunma mekanizmalarının egoyu iç çatışmalardan ve anksiyeteden korumayı amaçladığını vurgulamıştır Gerçekten de bu mekanizmalar, yaşanan ayrılık acısının şiddetini azaltmaya yönelik birer otomatik kalkan gibidir.

Ayrılık sonrasında en yaygın savunma mekanizmalarından biri inkârdır. İnkâr mekanizmasında kişi, gerçeği (yani ilişkinin bittiğini) kabullenmek yerine yok saymaya çalışır. Örneğin, Kişi, ilişkinin çoktan bittiğini tam olarak kabullenmek yerine, “Aslında sadece o söz yüzünden böyle oldu; o sözü söylemeseydim her şey aynı kalırdı” diyerek ayrılığın gerçek nedenlerini veya ilişkinin çoktan sona erdiğini göz ardı edebilir. Bu en temel savunma mekanizmalarından biridir ve gerçekten de sevilen birinin kaybı gibi travmatik bir olay karşısında sıkça devreye girer İnkâr, kısa vadede bireyin sarsıcı gerçekle yüzleşmesini erteleyerek duygusal dengeyi korumaya yardım eder; ancak uzun vadede gerçekle yüzleşmeyi geciktirebilir.

Kendine Dönme (Turning Against the Self) belki de bu cümleti en iyi karşılayan savunma mekanizmasıdır Klasik psikanalitik kuramda, saldırganlık veya suçlama ihtiyacı, dışarıya yöneltilemediğinde veya dış faktörlere yönelemeyecek kadar acı verici olduğunda, kişi enerjiyi kendi benliğine çevirir. Bu mekanizmayı kullanan kişi, aslında ayrılığın birçok faktörden kaynaklanabileceğini göz ardı ederek tüm odağını kendi hatasına yönlendirir. Bu da “eğer farklı davransaydım, her şey değişirdi” gibi bir kontrol yanılsaması yaratır. Oysa çoğu ayrılık, tek bir olaydan değil, ilişki dinamiklerinin zaman içindeki birikimli etkisinden kaynaklanır. Ancak kendine dönme mekanizması devrede olduğunda kişi bu gerçeği göz ardı ederek kendini yargılar.

Yas Sürecine Benzer Bir Yolculuk

Romantik bir ilişkinin sona ermesi, psikolojik açıdan bir kayıp yaşantısı olarak değerlendirilir. Psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross, ölümcül hastalığa sahip kişilerden yola çıkarak tanımladığı klasik beş yas aşamasının (İnkâr, Öfke, Pazarlık, Depresyon ve Kabullenme) aslında her türlü ciddi kayıp durumunda gözlemlenebileceğini belirtmiştir Nitekim, daha sonraki çalışmalar bir ilişkinin bitişinin de insanlar için tıpkı bir sevilenin ölümü gibi yas tepkileri oluşturabileceğini ortaya koymuştur Elbette herkes bu aşamaları aynı sırayla veya aynı şekilde yaşamaz, ancak ayrılık acısı yaşayan birçok kişi bu duygu duraklarından bir kısmına aşina olacaktır.

öfke aşamasında birey, acısına bir suçlu arar – bu bazen eski partnere yönelen kızgınlık, bazen de kendine duyulan öfke şeklinde olabilir. Pazarlık aşamasında ise zihin yoğun bir “ya şöyle olsaydı…” senaryoları üretmeye başlar. Kübler-Ross bu pazarlık evresinde kişinin sıkça “Eğer şunu yapsaydım…” veya “Keşke böyle demeseydim…” şeklinde düşünceler geliştirdiğini vurgular; bu düşünceler aslında çaresizliği bastırmaya yönelik bir savunma çizgisidir Örneğin ayrılan bir kişi kendi kendine “Keşke ona daha fazla zaman ayırsaydım, belki o zaman beni terk etmezdi” diye düşünebilir . Bu tür pazarlık düşünceleri, yaşananları geri alamasa da bir süreliğine kontrol hissi verir – sanki ilişkiyi kurtarmak hâlâ mümkünmüş gibi bir yanılsama yaratır.

Bir ilişki bittiğinde kişi, eğer terk edilen taraf ise, sadece sevdiğini kaybetmenin üzüntüsünü değil, aynı zamanda reddedilmenin incitici etkisini de yaşar. Bu nedenle bazıları, “Ölüm gibi bir kayıp daha kolay, en azından sevildiğini biliyorsun; ama ayrılık hem kayıp hem terk edilme hissi” diyerek ayrılığı daha da zorlayıcı bulduğunu ifade eder Sonuç olarak, ilişki kaybı yaşayan bireyler yoğun bir yas tepkisi verebilirler ve bu normaldir. Önemli olan, bu sürecin evrelerini bilerek kendimize zaman tanımak ve duygularımızı yaşayarak sonunda kabullenmeye ulaşabileceğimizi unutmamaktır.Her ne kadar dışarıdan bakıldığında “üzülme, unut gitsin” gibi tavsiyeler kolayca verilebilse de, bilimsel gerçek şu ki insan beyni ve kalbi için ayrılık, yas tepkileri ile karşılanan bir travmadır.

Yaralar Işığa Dönüşürken

Her karanlık tünelin bir çıkışı olduğu gibi, yoğun ayrılık acısının da bir sonu vardır. Bu son, “eskiye dönmek” anlamında değil, acının şekil değiştirip katlanılabilir hale gelmesi anlamındadır. Kabullenme, ayrılığın gerçekten olduğunu ve hayatın bu yeni gerçeklikle devam edeceğini idrak etmektir. Bu noktaya gelindiğinde, “O sözü söylemeseydim…” pişmanlığı yerini “belki de olması gereken oldu” düşüncesine bırakabilir. Kişi geçmişi değiştiremeyeceğini, ama geleceği şekillendirebileceğini fark eder. Bu farkındalıkla birlikte, kendi hatalarını da daha objektif değerlendirip bağışlayabilir. İlişkiden kazandığı güzel anıları buruk bir tebessümle anmaya başlayabilir. Bu düzeye ulaşmak zaman alır; kimi için haftalar, kimi için aylar, belki yıllar… Önemli olan, kişinin kendi ritminde iyileşmesine izin vermesidir.

Ünlü mutasavvıf Mevlânâ Celaleddin Rumi, “Yara, ışığın içeri girdiği yerdir” diyerek acıların nasıl bir dönüşüm sağlayabileceğine işaret eder. Gerçekten de, bugün çok can yakıcı görünen bu ayrılık tecrübesi, ileride sizin gelişiminize katkı sağlayan bir deneyim haline gelebilir. Kalbinizde açılan yaranın içinden zamanla anlayış, olgunluk ve hatta yeni bir sevgi ışığı süzülür.

Son olarak unutmayın ki, yaşadığınız duygular ne kadar yoğun olursa olsun geçicidir. Acınızın sonsuza dek sürmeyeceğini, pişmanlığınızın bir gün dinerken yerini kendinizi affetmeye ve anlamaya bırakacağını bilin. İhtiyaç duyarsanız bir uzmandan yardım almaktan çekinmeyin; profesyonel destek, bu süreci daha sağlıklı atlatmanıza yardımcı olabilir.

Ayrılık acısı, pişmanlık ve yas insan olmanın bedelidir belki de… Sevginin değeri, kaybetmenin öğrettiği derslerle anlaşılır. Her bitiş bir başlangıcı doğurur derler. Siz de kendi hikâyenizin yeni başlangıcına doğru yavaş yavaş yol alırken, bu deneyimin size kattığı güç ve bilgelikle tanışacaksınız. Unutmayın, “ayrılık da sevdaya dahil” – ve her ayrılığın ardından yeniden filizlenen bir hayat vardır.

Kaynaklar:

1. Freud, S. (1894). Savunma psikonevrozları üzerine – ilk savunma mekanizmaları kuramı (Savunma Mekanizmaları Nelerdir?). (Aktaran: Memorial Sağlık Grubu)
2. Savunma Mekanizmaları – İnkar, rasyonalizasyon ve yansıtma tanımları (Savunma Mekanizmaları Nelerdir?) (Savunma Mekanizmaları Nelerdir?) (Savunma mekanizmaları – Vikipedi).
3. Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying – Yasın beş evresi kuramı (The Stages of Grief: How to Understand Your Feelings) (The Stages of Grief: How to Understand Your Feelings).
4. Healthline, Stages of Grief – Pazarlık aşamasında “if only” düşünceleri ve örneği (The Stages of Grief: How to Understand Your Feelings) (The Stages of Grief: How to Understand Your Feelings).
5. Bowlby, J. (1961). Attachment and Loss – Bağlanma ayrılık tepkileri: protesto, despair, detachment () ().
6. Sharoni, I. (2020). Breakup Can Feel Worse Than Death – Ayrılığın yas tepkisine benzerliği (Podcast Episode # 7: Breakup Can Sometimes Feel Worse Than A Death) (Podcast Episode # 7: Breakup Can Sometimes Feel Worse Than A Death).
7. Montana State Univ. – Araştırma: Ayrılık, ölüm dışı en büyük kayıp olarak değerlendiriliyor ( Loss of Relationship – Montana State University Athletics ).
8. Fisher, H. ve ark. (2010). Journal of Neurophysiology – Aşkın beyindeki ödül mekanizması (fMRI bulguları) (This Is Your Brain on Heartbreak) (This Is Your Brain on Heartbreak).
9. Lieberman, M. D. & Eisenberger, N. (2011). PNAS – Sosyal reddedilme fiziksel acı örtüşmesi (fMRI çalışması) (This Is Your Brain on Heartbreak).
10. Freud, S. (1917). Mourning and Melancholia – Yas ve melankoli ayrımı üzerine ( Mourning and melancholia revisited: correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry – PMC ).
11. Innocent Lives Foundation Blog – Karşıtsal düşünme ve aşırı pişmanlığın zihinsel etkileri (If Only I Had Just… | Counterfactual Thinking | The Innocent Lives Foundation) (If Only I Had Just… | Counterfactual Thinking | The Innocent Lives Foundation).
12. Rumi – “The wound is the place where the Light enters you.” (Yaranın ışık getirdiği üzerine) (Jalal ad-Din Muhammad ar-Rumi Quotes (Author of The Essential Rumi)).
13. Attilâ İlhan – “Ayrılık da sevdaya dahil, çünkü ayrılanlar hâlâ sevgili.” (Aşk ve ayrılık üzerine dizeler) (web.itu.edu.tr).
14. Freud’tan alıntı – “We are never so defenseless against suffering as when we love” (Sevgi ve acı üzerine) (Best Sigmund Freud Quotes of All Time ).

The post “O Sözü Söylemeseydim, Bu İlişki Bitmezdi” appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.

Geçtiğimiz günlerde bir araştırma yaparken varoluşçu felsefenin en önemli isimlerinden Jean-Paul Sartre’ın (1905-1980), “İnsan, kendi kendisini tanımlamak zorunda olan tek varlıktır” sözü ile karşılaştım. insanın kendi yaşamının öznesi olması gerektiğine dikkat çeken bu sözü kişilik ve karakter gelişimi üzerinden ele aldığımızda beni felsefi boyutunun yanı sıra, taşıdığı psikolojik anlam üzerine de düşünmeye itti diyebilirim.

Bu yazıda, öncelikle Sartre’ın sözünün ne anlama geldiğini, kişilik ve karakter gelişimiyle olan ilişkisini ve bunun psikolojik açıdan nasıl ele alınabileceğini incelemenin yanında modernist bir bakış açısına sahip olduğunu söyleyebileceğimiz Sartre’a karşılık, postmodern bir bakış açısı üzerinden bu sözün nasıl ele alınabileceğine de bakmaya çalışacağım.

Sartre’ın Varoluşçu Felsefesi ve Özgürlük-Sorumluluk İlişkisi

Sartre’a göre, insan “kendi özünü” (yani kim olduğunu ve neye dönüşeceğini) kendisi yaratır. Bu fikir, varoluşçuluğun “varoluş, özden önce gelir” düşüncesiyle doğrudan bağlantılıdır. Varlığımıza dair öz (veya “kimlik”) bizden önce belirlenmiş bir şey değildir; biz özgür seçimlerimizle kendimizi tanımlarız.

Sartre, insanın özgür olduğunu ve bu özgürlüğün de büyük bir sorumluluk getirdiğini söyler. Öyle ki, hiçbir dış etken (toplum, aile, biyolojik yapımız vs.) özgürlüğümüzü tamamen elimizden alamaz; zira son seçim daima bize aittir. Bununla birlikte özgürlük, insanı sonsuz bir sorumlulukla baş başa bırakır. Kendi kararlarımızın sonuçlarını kabul etmek ve sonuçlarının kişiliğimizi şekillendirdiğini fark etmek gerekir.

Modern psikolojide, “öz-bilinç” ve “öz-sorumluluk” kavramları, bireyin kendi yaşam öyküsünü ve deneyimlerini yeniden yorumlayarak, kendisine dair yeni anlamlar oluşturabilmesini ifade eder. Örneğin, Carl Rogers’ın “benlik” (self) kavramı, kişinin kendi deneyimlerine ilişkin algılarının, beklentilerinin ve değerlerinin bir bütünüdür. Bu bakımdan Sartre’ın özgürlük ve sorumluluk vurgusu ile Rogers’ın kendi deneyimlerimizi ve benlik algımızı aktif biçimde inşa ettiğimize dair düşüncelerinin benzerlik gösterdiği söylenebilir.

Kişilik ve Karakter Gelişimi Bağlamında Sartre’ın Sözü

Sartre, insanın özgürlüğe “mahkûm” olduğunu söyler; çünkü özgürlük, hem bir fırsat hem de bir yük olarak karşımıza çıkar. Kişilik ve karakter gelişimi açısından bu durum, bireyin hayat boyu süren bir öğrenme ve dönüşüm sürecine açık olduğu yönünde anlamlandırılabilir.

İnsan, özgür olduğunu kavradığında kendi duygu, düşünce ve davranışlarını gözlemleme ve sorgulama imkânına sahip olur. Bu sorgulama, karakterin ve kişiliğin aktif biçimde şekillenmesini sağlar. Bu durum ise öz-farkındalık kavramı ile açıklanabilir.
Kişinin özgürlük alanını fark etmesi, potansiyelini keşfetmesine ve yaşam amacını belirlemesine yardımcı olur. Psikolog Abraham Maslow’un kendini gerçekleştirme (self-actualization) kavramı, bireyin tam potansiyeline ulaşma arzusunu vurgular. Sartre’ın varoluşçuluğunda da insanın kendini oluşturma süreci, benzer biçimde ömür boyu devam eden bir “oluş” halidir.

Kişilik ve karakter, değerler sistemimizle de şekillenir. Sartre’a göre kendi değerlerimizi seçmek ve bunlara uygun eylemlerde bulunmak bizi “otantik” (özgün) kılar. Bu bağlamda Viktor Frankl’ın “anlam arayışı” yaklaşımı, Sartre’ın özgürlük vurgusuyla paralellikler taşır diyebiliriz; kendi anlam dünyamızı inşa etmek bize düşen bir görev olarak kabul edilebilir.

Postmodernizmin Gözünden Sartre’ın Sözü

Sartre, “kendi kendini tanımlama” vurgusuyla bireyi merkeze alırken, postmodern filozoflardan Michel Foucault (1926-1984) ve Jacques Derrida (1930-2004), bireyin mutlak bir güce sahip olduğunu sorgulatan bir bakış açısına sahiptir. Postmodernizmin, “bireysel özne”ye dair modernist kabulleri eleştirme eğiliminde olduğu söylenebilir

Foucault’ya göre “kendi kendini tanımlama” süreci toplumsal, kültürel ve tarihsel iktidar ilişkilerinden bağımsız düşünülemez. Dolayısıyla: Foucault, öznenin toplumsal normlar, kültürel kodlar ve kurumlar (okullar, hastaneler, hapishaneler, aile yapıları vb.) aracılığıyla inşa edildiğini ileri sürer. Bu bakış açısı, Sartre’ın “mutlak özgürlük” fikrine şüpheyle yaklaşan bir tondadır.

Ancak Foucault, özneyi tamamen pasif de görmez. Ona göre, birey bu iktidar mekanizmalarının farkına varıp kendini sorgulayarak daha özgür bir alan yaratabilir. Sartre’ın sorumluluk vurgusuna benzer şekilde, Foucault da öznelliğin inşa edildiğinin bilincine varmanın önemini hatırlatır.

Derrida, yapıbozum yöntemiyle kimliğin veya öznenin “sabitleştirilemez” olduğunu, herhangi bir nihai tanım veya özün bulunamayacağını öne sürer.

Sartre, kişinin kendi kararlarıyla kimliğini oluşturduğunu savunsa da Derrida, kimliğin metinsel ve söylemsel uzamlarda sürekli yeniden yazıldığını söyler. Bu, “kendi kendini tanımlama” eyleminin tek ve sabit bir sonuca varmasını engeller.
Derrida’nın yaklaşımına göre, insanın kendine dair tanımı hiçbir zaman tam olarak tamamlanamaz; her tanım, yeni bir yorum ya da yeniden yazım aşamasına açıktır. Sartre’ın vurguladığı kişisel özgürlük, Derrida’nın gözünde bir sabitlikten çok, bitmek bilmeyen bir “yeniden inşa” süreci olarak görülebilir.

Sabit Kimlik mi, Sürekli Değişim mi?

Günümüzde psikoloji alanında, hem Sartre’ın “özgür özne” görüşüne hem de postmodern yaklaşımların “toplumsal ve söylemsel inşa” fikrine paralel anlayışlar bulunmakta.

Birey, hem kendi öznel deneyimlerinin hem de toplumsal etkileşimlerin bir ürünüdür. Kişilik ve karakter gelişimi, bu iki etmenin (içsel özgürlük ve dışsal koşullar) etkileşimiyle şekillenir.

Birçok modern kuramcı, insan kişiliğinin hem görece istikrarlı hem de esnek yönleri olduğunu savunmaktadır. Bu bakımdan, Sartre ve Derrida’nın görüşlerini bir arada düşünmek gerekirse, kişiliğin hem kendini sürekli tanımlama (özgürlük) hem de asla tam olarak sabitlenememe (yapıbozum) boyutlarını gösterdiği söylenebilir.

Sonuç

Sartre’ın “İnsan, kendi kendisini tanımlamak zorunda olan tek varlıktır” sözü, hem varoluşçu felsefenin hem de günümüz psikolojisinin önemli kavramlarını bir araya getirir niteliktedir. Bu söz, insanın benlik arayışı ve kişilik gelişiminin kaçınılmaz bir parçası olan “kendi üzerine düşünme” eylemine dikkat çektiği çıkarımı yapılabilir.

Bununla birlikte, Michel Foucault ve Jacques Derrida gibi postmodern düşünürler, “özgür özne”ye dair bu modernist iddiayı sorgulayarak, öznelliğin iktidar ilişkileri ve söylemler tarafından şekillendiğini, kimliğin ise hiçbir zaman tam olarak sabitlenemeyeceğini vurgularlar. Bu yaklaşım, psikoloji alanında da kişinin sadece içsel özgürlüğüyle değil, aynı zamanda toplumsal ve dilsel koşullarla şekillenen bir “oluş” sürecinde bulunduğuna işaret etmektedir.

The post İnsan, Kendi Kendisini Tanımlamak Zorunda Olan Tek Varlıktır – J. P. Sartre appeared first on Ataşehir Psikolog Kubilay Ersanlı.